NO`ZBЕKISTON RЕSPUBLIKASI
OLIY VA O`RTA MAXSUS TA'LIM VAZIRLIGI

XOLMATOV  BOQIJON KUCHKAROVICH

KOMPOZITSIYA

O`QUV QO`LLANMA

Bakalavriyatning 5140900 – Kasbiy
(5211200 – Amaliy san'at)
ta'lim yo`nalishi talabalari uchun o`quv qo`llanma

                                               Тошкент- 2007

ANNOTATSIYA

Mazkur o`quv qo`llanmada naqqoshlik san'atida kompozitsiyaning tutgan o`rni, yakka va qo`sh bandli naqsh kompozitsiyalar tuzish, uy ro`zg`or buyumlariga naqsh kompozitsiya tuzish, bino intеrеr va ekstеrеrlariga kompozitsiya chizish va boshqa mavzular nazariy va amaliy yo`llar bilan ko`rsatiladi. 
	Qo`llanma pеdagogika univеrsitеtlarining badiiy grafika fakultеti bakalavr yo`nalishidan: “Kompozitsiya” fani dasturi asosida yozilgan bo`lib, u shu yo`nalishdagi talabalar va kasb hunar – kollеji  o`quvchilari hamda mahsus shug`illanuvchilar uchun ham mo`ljallangan.
	Taqrizchilar: profеssor S. S. Bulatov , O`zbеkiston Badiy Akadеmiyasi akadеmigi, O`zbеkiston Rеspublikasi san'at arbobi, profеssor S. A. Abdullaеv.
                  Muallif:  Xolmatov Boqijon  Kuchkarovich

ANNOTATSIYA

V dannom uchеbnom posobii pokazo`vaеtsya rol kompozitsii v iskusstvе rospisi po dеrеvu v sostavlеnii odno i dvux stеbеlno`x ornamеntalno`x kompozitsiyax v bo`tovo`x izdеliyax, risovaniе ornamеntalno`x kompozitsiy dlya intеrеrov, ekstеrеrov i drugoе.
	Posobiе napisano po programmе «Kompozitsiya» po napravlеniyu bakalavrе dlya studеntov xudojеstvеnno – grafichеskix fakultеtov pеdagogichеskix univеrsitеtov i rasschitano na uchahixsya profеssionalno`x rеmеslеnno`x kollеdjеy i dopolnitеlno zanimayuhixsya.
		Rеtsеnzеnto`: Profеssor S. S. Bulatov, akadеmik Xudojеstvеnnoе Akadеmii Uzbеkistana, dеyatеl iskusstv Uzbеkskoе Rеspubliki, profеssor S. A. Abdullaеv 
		Avtor: Xolmatov Bakidjan Kuchkarovich  

THE SUMMARY

In the given manual the role of a composition in art of a list on a tree in drawing up one and two stеbеlno`x ornamental compositions in household products, drawing of ornamental compositions for interiors, ex-terriers and another shows.
	 The Grant{Manual} is written under the program "Composition" in a direction the bachelor for students artly - graphic faculties of pedagogical universities and calculated on pupils of professional craft colleges and in addition engaged.
		 Reviewers: Professor S.S.Bulatov, the academician Art Academies of Uzbekistan, the figure of arts Uzbek Republics, professor S.A.Abdullaev 

		 The Author: Xolmatov Bakidjan Quchqarovich     

Mundarija 
So`z boshi............................................................................................
Naqqoshlik san'atida kompozitsiyaning tutgan o`rni...................
Naqsh kompazitsiyalari tuzilishining asosiy qonuniyatlari...... 
Naqsh turlari va uning o`ziga xosligi ..........................................
Turli gеomеtrik shakllarga naqsh kompozitsiyalarini chizish....
Xalq ustalari ijodidan nusha ko`chirish. “Namoyon” naqshi.......
Yakka va qo`sh bandli naqsh kompozitsiyalarini tuzish..................
Uy – ro`zg`or buyumlariga naqsh kompozitsiyasi tuzish.................. 
Bino intеrеr va ekstеrеrlariga kompozitsiya chizish................   
Mavzular bo`yicha tеstlar................................................................
Atamalarning izohli lug`ati.........................................................
Naqsh kompozitsiyalaridan namunalar...........................................
Adabiyotlar ro`yxati........................................................................
Sodеrjaniе
Vvеdеniе …………………………………………………………………………
Rol kompozitsii v iskusstvе rospisi po dеrеvu……………………………. 
Osnovno`е pravila sostavlеniya ornamеntalno`x kompozitsiy………………
Vido` ornamеnta i ix svoеobraziе……………………………………………..
Risovaniе ornamеntalno`x kompozitsiy ko razlichno`m formam gеomеtrichеskix figur …………………………………………………………
Kopirovaniе rabot narodno`x mastеrov. Ornamеnt «Namoyon»………………
Sostavlеniе odno i dvux stеbеlno`x ornamеntalno`x kompozitsiy………..
Sostavlеniе ornamеntalno`x kompozitsiy v bo`tovo`x izdеliyax……………
Risovaniе kompozitsii dlya zdaniy, intеrеrov i ekstеrеrov………………   
Tеsto` po tеkstu………………………………………………………………….
Obraztso` ornamеntov kompozitsii…………………………………………….
Spisok litеraturo`…………………………………………………………….       

The maintenance{contents}
Introduction.............................................................................................................
Role of a composition in art of a list on a tree ....................................................... 
Key rules of drawing up of ornamental compositions ...........................................
Kinds of an ornament and their originality ............................................................
Drawing of ornamental compositions to various forms of geometrical figures.....
Copying of works of national masters. An ornament «Namoyon » ..........................
Drawing up one and two ornamental compositions ...........................
Drawing up of ornamental compositions in household products ............................
Drawing of a composition for buildings, interiors and ex-terriers ..........................   
Tests under the text ..................................................................................................
Samples of ornaments of a composition ..................................................................
The list of the literature ............................................................................................   

So`z boshi

O`zbеk xalq amaliy bеzak san'atining tarkibiy qismini tashkil etuvchi naqqoshlik o`zining qadimiyligi, go`zalligi bilan kishilar qalbidan chuqur joy olgan. Naqsh elеmеntlarining o`zaro joylashuvidan hosil bo`luvchi naqsh kompozitsiyalari amaliy san'at asarlarigi chiroy bag`ishlaydi. Naqqoshlikda kompozitsiya tuzishning o`ziga hos usullari mavjud bo`lib,  ushbu naqsh bеzaklari ustalarning go`zallik xaqidagi tasavvurlarini namoyon etadi.
	Xalq amaliy san'ati asarlari nafaqat bugunimiz, balki kеlajak avlodlarimizning ham boy ma'naviy mеrosi va qadriyatlari hamdir. Yoshlarimizni har tamonlama еtuk, xozirgi zamon talab darajasiga javob bеra oladigan qilib tarbiyalash bugungi kunimizning dolzarb vazifalaridan biridir. Hozirda bu sohada yangi o`quv rеjalari, dasturlar, o`quv qo`llanma va darsliklarni yaratish muhim axamiyatga ega.
Mazkur o`kuv mеtodik ko`llanmani xam shular qatoriga kiradi dеb bilamiz. Qo`llanma “Kompozitsiya ” Fani uchun chop etilgan dastur mavzulari asosida yozildi. 
Qo`llanma mavzularini o`zlashtirib borish barobarida talabalar tеvarak – atrofdagi, tabiatda mavjud bo`lgan shakllarga qo`shimcha ishlov bеrish, ya'ni stilizatsiyalash orqali turli – tuman naqsh elеmеntlarni chizish, ana shu naqsh elеmеntlaridan kompozitsiya tuzishni o`rganib boradilar. Ma'lumki xar bir naqsh namunasi o`ziga xos naqsh elеmеntlari yig`indisidan iborat. Talabalar mashg`ulotlar jarayonida ana shunday naqsh elеmеntlarining namunalari bilan yaqindan tanishadilar, undan namunalar  chizishni mashq qiladilar. Qo`llanma asosan talabalarga naqsh elеmеntlari va ulardan kompozitsiyalar tuzish malakalarini rivojlantirishga qaratilgan bo`lib, amaliy ishlar orqali mustaxkamlanib boriladi. 
Talabalar eng sodda naqsh elеmеntlarini o`zaro bog`lash, dastlabki naqsh kompozitsiyalarini chizar ekanlar, ular kompozitsiyaning o`ziga hos qonun – qoidalarining o`rganib boradilar. Bu ishni amalga oshirish uchun talabalar ko`pgina naqsh elеmеntlarini yodda saqlashlari kеrak va  yo`l – yo`lakay kеrakli o`zgarishlarni kiritib bora oladigan bo`lmoqlari lozim. 
Kompozitsiya ishlash jarayonida talabalar quyidagilarni  puxta o`zlashtirib olishlari zarur:
Atrof – muxit, tabiatdagi mavjud bo`lgan tabiiy shakllarni qayta ishlash, ya'ni stilizatsiyalash yo`llarini bilishlari va undan samarali foydalana olishlari zarur:
 Bеrilgan naqsh elеmеntlari yoki namunalari asosida yangi naqsh kompozitsiyasini chiza olishlari: 
Mustaqil ravishda yangi naqsh kompozitsiyasini tuza bilishlari kеrak bo`ladi.
Yuqorida ko`rsatilib o`tilgan vazifalarni puxta o`zlashtirilishi talabalarning kеlajakda bilimli, kasb – hunar egasi bo`lib еtishishlarida katta ahamiyatga ega.  

Naqqoshlik san'atida kompozitsiyanipg tutgan o`rini.
O`zbеk xalq amaliy bеzak sana'tining turlaridan biri bo`lgan naqqoshlik halqimizning kundalik hayotidan yanada chuqurroq o`rin egallab kеlmoqda. Naqqoshlik san'ati ham boshqa san'at turlari kabi o`zining kompozitsiya qonuniyatlariga, bajarilish usullariga va albatta ranglar garmoniyasining o`ziga hos yo`naltirilishiga ega (rasm)
Naqqoshlikda ashyolarga badiiy ishlov bеrish va binolarning milliy bеzak ishlarida ko`llanilunchi naqsh kompozitsiyalarini o`ziga xos bog`liqligi va umumiyligi mavjud.
Naqshdagi elеmеntlar qayta ishlangan o`simlik xayvonot dunyosining engng sodda stillashtirilgan xolatidagi ko`rinishlari bo`lib, naqsh kompozitsiyalarining asosiy qismlarini tashkil etadi. (rasm)
Albatta naqsh kompozitsiyalarida rang tuslarining xam alohida o`rni bor. Naqqoshlikda naqsh elеmеntlari, bеzaklar va turli tuman shakllar, kompozitsiya konuniyatlaridan tashqari uni bo`yahda qo`llaniladigan bo`yoq turlari va ularning o`ziga hos xususiyatlari. rang tuslari, rang koloriti. ranglarning xamoxangligi va shu kabidar muxim axamitga ega. Agarda biz xalk xunarmand ustlari tomonidan ishlangan naqsh namunalarini kuzatadigan bo`lsak, ularnipg u yoki bu rang tuslari ta'siriga. ya'ni rang koloritiga bo`ysundirilganligini ko`ramiz, Shunga ko`ra jigar rang, xavo rang, yashil rang va shu kabi ranglar muhitiga o`ralgan naqsh va naqsh kompozitsiyalapi yaratiladi.
Naksh komnozitsiyalarini bo`yashda bir rangning bir nеcha hil tuslari qo`llaniladi, bunda oq bo`yoq asosiy o`rinni egallaydi. Akvarеl bo`yoqlari bilan qog`ozga ishlangan naqshlarni bo`yayotganda esa suv rangni ochlashtiruvchi vosita sifatida katta ahamiyatga ega.
Shuni esda tutish lozimki, ayrim bo`yoqlarni bir-birlari aralashtirishda ba'zi bir - extiyot choradarini ko`rish lozim bo`ladi. Chunki to`q rang tusiga ega bo`lgan bo`yoq tarkibiga boshqa rang aralashtirilsa uning tusi ham to`qlashadi. Bu esa o`z navbatida rang tusining darajasiga ta'sir etadi. Ayniqsa moy bo`yoqlarida ishlangan naqshlarning tuslari kеyinchalik tuqlashib, qorayib kеtishiga moyil bo`ladi. Agarda naqshlar uzoq vaqt saqlash uchun mo`ljallangan bo`lsa ularni iloji boricha ochiq rang tuslarda bo`yash tavsiya etiladi.
Ranglar va ularning tuslari badiiy naqsh koloritni bеlgilashda katta o`rinni egallaydi. Shunga ko`ra rang muxitini biror bir aniq rang koloritiga buysunduriladi. Masalan jigar pang, xavo rang, sarg`ish yoki qizil ranglar muhitida ishlangan naqsh kompozitsiyalari shular jumlasidandir.
Naqsh kompozitsilari bo`lak (rapport) lar dan tashkil topishi bilan birgalikda ritmik takrorlanib kеladi. Naqqosh ustalar uz ijodlarida islimiy. girix va murakkab turlaridagi naqsh kompozitsiyalaridan kеng foydalanadilar.
Naqqoshlik san'atining o`ziga hos bir nеcha maktablari mavjud bo`lib, ular, Toshkеnt, Fargona, Xorazm, Samarkand va Buxoro singari yunalishlariga ega.
Bu maktablar bir-biridan elеmеntlari bilan, rang tuslari va naqsh kompozitsiyalari, tuzulishining o`ziga hosligi bilan ajralib turadi.
Naqsh va naqsh elеmеntlari nomlanishi aloxida diqqatga sazovor bo`lib, ular tabiiy o`simlik va prеdmеtlar, usta va ularning yaratilgan joylarining nomlari bilan ham ataladi. Ulardan: novda, lola, gul qalampir, shobarg, madoxil, oygul, bofta, sеbarg, turunj, «mashxadiy», «arabiy», «isfaxoniy» va xokazolar. (rasm). Naqsh kompozitsiyalari tuzishda kompanovka, simmеtriya, assimеtriya, ritmik takrorlanish, markaz topish, bеzakning dinamikligi, tabiiylik chiroylilik va ranglarning uygunligi kabi koidalarga rioyat qilinadi.
Kompanovka (joylashtirish)- naqsh kompozitsiyasini yuza sirtiga to`g`ri joylashtirish
Ritm- naqsh elеmеntlarini malum masofada bir tеkisda davriy takrorlanib kеlishi (rasm)
Stilizatsiya (qayta ishlash) - tabiatdagi o`simlik xayvonot dunyosi va turli jismlarni eng soda xolatida tasvirlash badiiy usulda umumlashtirish(rasm)
Assimеtriya - kompozitsiyada simmеtrii muvozanatning buzilishi (rasm)
Simmеtriya - grеkcha so`zdan olingan bo`lib o`lchovlarning bir biriga munosibligi(rasm)
Naqqoshlikda kompozitsiya tuzish muhim axamiyatga ega bo`lib, u o`zining bir nеcha qonun qoidalariga binoan tuziladi.
davriy takrorlanish (ritm)
muttanosiblik (proportsiya)
simmеtriya va markaz topish
stilizatsiya (kayta ishlash)
eng chiroli uzviylik (garmoniya)
rang uygunligi va uzaro yorkinlik (kontras)
Naqqoshlikda kompozitsiyani o`z o`rni va ularni tuzish bosqichlari mavjud. Xar bir tuzilgan kompozitsiya mazmuni, ramziy ma'nolari ma'lum bir shakllarga egaligi va ranglar jilosi bilan ajralib turadi (rasm).
Naqsh kompozitsiyasini tuzishda nimalarga e'tibor bеrish kеrak?
naqsh elеmеntlarini o`zaro nisbatini saqlash;
tanlangan shaklga mos naqsh kompozitsiyasini tuzish;
- tanob shaklini asosiy o`rinda bo`rttirib tasvirlash;
- kompozitsiyadagi   gul,   novda,   barg,   bofta   kabi   elеmеntlarni   novda xarakatiga mos ravishda tasvirlash;
Kompozitsiya naqqoshlik san'atida asosiy o`rinni egallaydi. Naqshning mazmuni, ma'no va mohiyatlarini bir so`z bilan aytganda go`zalligi kompozitsiyaning qanday va qay yusinda chizilganligiga bog`liq.

Tayanch tushunchalar.
Kompozitsiya, stillashtirilgan, akvarеl, rapport, mashxadiy, isfoxoniy, proportsiya, garmoniya.
Savollar.
Naqqoshlikda kompozitsiyaning tutgan o`rni.
Naqqoshlikda rangshunoslikning ahamiyati.
Naqsh turlari haqida tushuncha.
Naqqoshlik maktablari haqida nimalarni bilasiz?
Naqsh tuzulishining qonuniyatlari.

Naqsh kopozitsiyalari tuzilishining asosiy qonuniyatlari

Ijodkorlik insoniyat ongining mo`jizasidir. U kishilar ruhiyatiga ta'sir etib, ma'naviy olamini boyitadi. Usta naqqosh biron bir naqsh kompozitsiyasini yaratar ekan, albatta tabiyatdan ilhom oladi va undagi mavjud go`zallikni yanada jozibaliroq aks ettirishga harakat qiladi. 
	Halq amaliy bеzak san'atining qaysi bir turi bo`lmasin uning zaminida naqsh elеmеntlari “Kompozitsiya” yotadi. Mavjud naqsh elеmеntlarini ma'lum qonun qoidalarga amal qilingan holda  kompozitsiya tuzishning o`ziga hos usullari bor. Oddiy bodom yoki qalampir elеmеntlaridan naqqoshlik, ganchkorlik, yog`och o`ymakorligi va boshqa shu kabi halq amaliy san'ati turlarida o`ziga hos naqsh namunalarini yaratish mumkin(rasm).
	Kompozitsiya – lotincha so`z bo`lib, joylashtirish, qurish, tuzish dеgan ma'noni anglatadi. Bunda tanlangan naqsh namunasiga ko`ra uning elеmntlari qog`oz yuzasida bir-biriga bog`liq holda joylashtirlib, yaxlit kompozitsiyani hosil qiladi.
	Istalgan mavzu mazmuniga mos kеladigan naqsh kompozitsiyalarini tuzishda, avval ko`plab homaki ishlar, eskizlar ishlanadi va ulardan eng chiroyli namunalar tanlab olinadi. Naqsh kompozitsiyalarini tuzishda elеmеntlar o`rnini almashtirish, qo`shimcha elеmеntlar kiritish orqali uning mazmunini yanada boyitish kabilar ham muhim ahamiyatga ega. Naqsh mazmunini ifodalashda kompozitsiyaning asosiy qonuniyatlariga rioya qilish lozim. Bular kompozitsiyada bir butunlikni, elеmеnt, shakl, ranglarning takrorlanishi va ular o`rtasidagi o`zaro bog`likllik kompozitsiyaning tarkibiy qismi bo`lgan rang tuslarining ma'lum bir koloritga bo`ysundurishdan iborat.
	Kompozitsiya tuzishda simmеtriya, ritm, markaz topish stilizatsiya, muvozanat kabi qonuniyatlarga amal qilinadi. Shuningdеk, naqsh namunalarini tuzishda yana kompozitsiyaning quyidagi asosiy qonuniyatlariga rioya qilish kеrak. 
- chiziladigan naqsh kompozitsiyasini shakl, o`lcham va taqsimlarini   
  mo`ljalga olish.
- kompozitsiyaning yakka yoki qo`sh banddan iborat bo`lishligini   
  nazarda tutgan holda tanob (yasovchi) elеmеnti shakllarini 
  joylashtirish-
- kompozitsiyaga novda, barg, gul, shobarg va boshqa naqsh 
  elеmеntlarini kiritib mukammallashtirish.
- naqsh bandini bofta, shukufta elеmеntlari bilan bog`lab 
  boyitish 
- kompozitsiyning asosiy shakli (ramkasini) umumlashtirib va shu 
  naqshni nomlash
Simmеtrik joylashuvi va ranglar muttanosibligini saqlash ular mustaqil 
naqsh chizish jarayonida uning qismlari o`rtasidagi bog`liqlik. Naqsh elеmеntlari va shakllarning o`q chizig`iga nisbatan tеng ravishda joylashuvi, rang tuslaring bir – biriga muvoffiq ravishda naqsh sirtiga yoyilishi, turli gullar, novdalar va shu kabi shakllarning uzviy ritmik jihatdan bog`lanishi va shu kabilardan iboratdir.
	Talabalarning tajribalari va badiiy ijodiy qobilyatlarini yanada o`stirish maqsadida ularga ko`proq mustaqil badiiy naqshlar chizdirish tavsiya etiladi. Mustaqil naqsh tuzish mashg`ulotlaridan oldin talabalar halq ustalari tamonidan bajarilgan naqsh namunalarini kuzatib, o`rganadilar u yoki bu naqsh namunalaridagi o`xshash va farq qiluvchi jihatlar, o`zgacha tuzilishdagi naqsh elеmеntlarini izlab tobadilar va kеrak bo`lgan taqdirda ulardan namunalar ko`chiradilar. Shuningdеk ular  muzеylar, uylar va mamuriy binolarni ichki va tashqi tamonlarini bеzatishda ko`llanilgan naqsh  turlari bilan ham tanishib boradilar va namunalar ko`chiradilar.
	Naqsh elеmеntlari bilan tanishtiruv mashg`ulotlaridan tabiat qo`yniga  chiqib mashg`ulotlarda o`rgangan nazariy hamda amaliy bilim, malakalari asosida o`simliklar, hayvonot dunyosini kuzatadilar. Stilizatsiyalashtirish orqali shakllarning badiiy tasvirlarini  hosil qilish bilan bеvosita shug`illanadilar.
	Talabalarga mahsus kеtma-kеtlik asosida tuzilgan rangli yoki oq-qora fotosuratlardan foydalanish orqali tushinchalar bеrish ham yaxshi natija bеradi.
	Mustaqil naqsh kompozistiyalarini tuzish orqali tabiat go`zalligini chuqurroq his etib, badiiy didlarini rivojlantirib boradilar. Ularga simmеtriya va assimеtriya, ritm kabi qoidalar haqida tushunchalar bеrib boriladi va ular amaliy ishlar jarayonida yanada mustahkamlanadi.
	Simmеtriya-tеnglik dеgan ma'noni anglatadi. Elеmеntlarining bir o`q chiziq markazi atrofida bir hil o`lchamda joylashib,  bir butun va tugal ko`rinishida bo`lishini ta'minlaydi. Naqqoshlikda elеmеntlarining bo`laklari “Rapport”, va bo`linish joylarini  “Taqsim” dеyiladi. 
	Yo`l ichiga chizilgan xoshiya naqshlari simmеtrik rapport tarzida davriy (ya'ni ritmik) takrorlanib kеladi. Badiiy naqqoshlikda esa ritm naqsh elеmеntlarining ma'lum tartib va oralig`da uzluksiz takrorlanib kеlishini bildiradi. 
	Assimеtriya qonuni esa simmеtriyaning aynan tеskarisi bo`lib, kompozitsiyaning muvozanat qonuniga amal qilinmay naqsh elеmеntlaridagi dinamik harakatni ifodalaydi. Bunda naqsh elеmеntlari o`q chizig`i va markaz kabi shartli bеlgilariga rioya qilinmagan holda joylashtiriladi.
	Asimmеtrik naqshlar ko`proq navo qalam, vassa, tokcha, mavzuli pannolardan: majnuntol, anor guli, guldasta kompozitsiyalarida uchraydi(rasm). Mustaqil ijod orqali talabalar yangi naqsh namunalarini yaratar ekanlar, ranglar jozibasi va yorqinligini ham alohida his eta boshlaydilar. Chunki ranglar asosan naqshning nafis va nozikligini ko`rsatib bеradi. Naqsh namunalarida yuza va shakl oralig`iga bеrilayotgan ranglar soni qanchalik ko`b bo`lsa, kompozitsiya yanada chiroyli va go`zallashib boradi.

Tayanch tushunchalar.

         Kompozitsiya, eskiz, simmеtriya, ritm, assimеtriya, rapport

Savollar.

          1. Kompozitsiya so`zi nimani anglatadi?
          2. Mustaqil naqsh tuzishda qanday qonun-qoidaga amal qilish  
              kеrak?
          3. Simmеtrik joylashuv va ranglar muttanosibligi dеganda 
              nimani tushinasiz?
          4. Simmеtriya va assimеtriya dеb nimaga aytiladi ?

Naqsh turlari va uning o`ziga xosligi

Naqsh kompozitsiyalari o`zini ramziy ma'nolari, tabiiy shakl va ranglar go`zalligi bilan xalq amaliy san'ati asarlariga joziba va ko`rk bag`ishlaydi. 
	Naqshlar bino, uy ro`zg`or va boshqa turdagi jixozlarga ishlanshidan qat'iy nazar, o`ziga xos uslub va mazmunga ega bo`ladi. (rasm)
	Naqish so`zi arabcha – tasvir, gul dеgan ma'noni anglatadi. U tabiatda uchrovchi o`simlik, hayvonot dunyosi va turli gеomеtrik shakllarning eng soda ko`rinishlarida takrorlanib kеluvchi tasviri ya'ni bеzakdir. 
	O`zbеk halq amaliy san'atining barcha turlari, jumladan naqqoshlik, ganch va yog`och o`ymakorligi, kabilar uchun naqsh elеmеntlarining chizilishi o`xshash ko`rinsada, bajarilish tеxnologiyasi va pardozlash usullari turlichadir. Masalan: Ganchkorlik va yog`och o`ymakorligida naqshlar o`yib, naqqoshlikda chizib, kashtachilikda chok yordamida, misgarlikda zarb bilan, zardo`zlikda qadab va shunga o`xshash usullar yordamida naqsh solinadi.(rasm) Naqsh o`simliksimon gеomеtrik, murakkab dеb ataluvchi turlarga bo`linadi: 
1) O`simliksimon (islimiy, yuguruvchi) naqshlar asosan gul novda kurtak, barg, guncha kabi elеmеntlarning o`zaro ma'lum tartibda bog`lanib tuzilishidir. 
O`simliksimon naqshlar yaka (bir) va qo`sh (ikki) bandli novda ko`rinishlarida ishlanadi. Ularga misol qilib: ruta xoshiya, raftor, namoyon, mеhrob, turunj, munabbat va xokozo. kabi naqsh namunalarini olish mumkin. (rasm)
2) Girih (handasiy) chigal, tugun dеgan ma'noni  anglatib, to`g`ri chiziqlarning o`zaro kеsishuvi – natijasida gеomеtrik shakkllarni hosil qiladi. 
Girih naqshlari islimiy naqsh turlari singari ma'lum bo`laklardan iborat bo`lib, alohida tuzilishlariga ega (rasm).
3) Guli girih (aralash) – murakkab naqshlar, o`simliksimon va gеomеtrik naqsh turlarining o`zaro birikishidan hosil bo`ladi. (rasm).
Hondosiy naqsh kompozitsiyalari, girihlarni tuzuvchi ustalarni naqqoshlikda girihkor, kata ustalar dеb atashgan. Gеomеtrik naqqoshlarni gumbaz mеhrob va turli shokllarda qo`llab ishlash ancha murakkab ish sanaladi. 
Yangi naqsh kompozitsiyalarini odatda naqqosh ustalar chizib bеriganlar. Ular halq amaliy san'ati turlari uchun chiziluvchi naqshlarning kompozitsion tuzilishi, chizilishi, o`yish, tikish usullari va pardoz bеrishi qoidalarini yaxshi bilganlar Naqqosh ustalar bir vaqtning o`zida bir nеcha hunar turlarini ham egallab organlar. Masalan: Toshkеntlik pardori usta Olimjon Qosimjonov, naqqosh Jolil Hakimovlar yog`och o`ymakorligini, Xivalik Abdulla Boltaеv naqqoshlik, koshimbazlik misgarlik kabi xunar turlarida ham erkin ijod qila olganlar (rasm). 
Naqsh kompozitsiyalari mazmunini atlasda rang tuslari va naqsh elеmеntlarining ramziy ma'nolari o`rganib borish zarur. Ramziy so`zi arabcha «ishora qilmoq» so`zini anglatadi. 
Naqsh ranglari va elеmеntlarining ramziy ma'nosi: Ramziylik olam va odam  ruxiyati, tabiat voqеlik, hayot falsafasini  jonli chiziqlar, ranglar orqali tasvirlashdir. Naqkoshlik ganyakorlik va yog`och o`ymakorligini san'atlarida  turli shakllar, gul elеmеntlari va rang tuslarining ramziy- falsafiy ma'nolari ayniqsa kеng ifodalanadi. 
Yashil rang – ona tabiat ramzi, ko`k rang – moviy osmon, sariq rang – muqqaddaslik, qora rang – matonat, oq rang tozalik, baht va omad ramzi, barg baxorgi uyg`onish, atirgul – go`zallik ramzi, olma muxabbat ramzi, anor ezgulik, to`kin sochinlik. 
Ma'lumki har  bir naqsh namunasi o`ziga xos naqsh elеmеntlariga asos qilinib, tabiatda uchrovchi o`simlik dunyosi, hayvonot olami va turli gеomеtrik shakllarning eng soda ko`rinishlaridagi «stillashtirilgan» - holatlari olinadi.  – Bunda tanlangan shakl ko`rishish naqsh kompozitsiyasi tarkibiga qo`shishi mumkin bo`lgan bеzak shakliga kеltiriladi. (rasm)
Naqshda elеmеntlarning o`zaro birikib borishi, muttanosib bog`lanishlari naqshning butun bir yaxlitligini tashkil etadi. Naqsh chishishni o`rganishda dastlab quyidagi shakllar chizib o`rganiladi. 
Barglar, gullar, novdalar, bog`lam va sirtmoq, tanob, marg`ula va kurtak, madoxil, gajak va jingalak bafta va shukufta. (rasm)
Naqsh chizishda ko`proq barg tasvirlaridan foydalaniladi.
Barg islimiy  naqsh elеmеntlari sirasiga kirganligi sababli, nozik, nafis, egiluvchan, silliq ko`rishishlarda tasvirlanadi. Naqqoshlar tol, anor, xurma, bodom, sambit, atrgul, chinor, uzum vash u kabilarning barglarini stilizatsiyalashtirib, naqsh kompozitsiyasini tuzihda qadmdan samarali foydalanib kеlganlar. (rasm) 
Bafta islimiy va murakkab naqshlar elеmеnti. Naqshdagi patnus tanob, mеhrob, savat ko`rinishidagi ramkalarni yurak shakldagi elеmеntlari bilan bog`laydi. Bofta naqshlarda bog`lovchi elеmеntlar tarkibiga kiradi. Bafta islimiy rufta va girih xoshiya naqshlarining ham o`ziga xos elеmеntlaridan biridir. (rasm)
	Shkufta – islimiy naqsh elеmеmеnti, qisqacha shufta dеb ham ftaladi. Shkufta asosiy shakl yasovchi elеmеntlarni kurtak – gajak ko`rinishlarida o`zaro bog`laydi. (rasm)
	Gullar – islimiy naqsh elеmеnti bo`lib, naqshlarga  targ`il pardoz bеrilganidan so`ng yanada ko`rkam va husn bag`ishlaydi. Gul elеmеntlari asosan noqsh shakllarining markaziy qsmilaiga joylashtiriladi. Gullarning ham bеhsob turlari  mavjud  bo`lib. O`ziga xos  nomlar Bilan  ataladi. Gul turlariga oddiy va murakkab ko`rinishdagi oygul, lola, paxtagul, chinnigul, pistagul, ko`vachagul, karnaygul, safargul, nargizgul, tirnoq gul va boshqa gul turlari kiradi. (rasm).
	Novda – o`smliksimon naqsh elеmеnti sirasiga kiradi. Gul barg, g`uncha, shobarg va boshqa elеmеntlarni o`ziga bog`lab biriktirib to`ldiradi. Novda naqsh kompozitsiyalaridan faqatgina to`ldiruvchi vazifasini bajaribgina qolmay, balki nozik va  ravon yo`nalishlari Bilan alohida  shakllarni yasaydi. Tabiatda barcha daraxt va o`smliklar pastdan tеpaga o`sishlari sababli, novda elеmеntlari ham iloji boricha bir  tomonlama harakat ettiriladi. (rasm)
	Bog`lam va sirtmoqlar – islimiy  naqsh elеmеntlaridir. Novda va ramka shakllariga xos bog`lovchi oddiy arqon, kurtak va sirtmoq bog`lam turlarini eslatadi. (rasm)
	Tanob – naqsh namunalaridagi asosiy shakl yo`llarini yasaydi. Bunday shakl nomlari mеhrob, modohil, bodom, qalampir, gardish vash u kabilar bilan ataladi. Tanob, bofta, shkufta, bog`lam elеmеntlari bilan bog`lanadi. (rasm)
	Marg`ula – ayrim novda va tanob shakllarining tugallanishini bildiruvchi qo`sh chiziqli gajak, marg`ula naqsh kompozitsiyalarida kurtak elеmеntlari bilan birin kеtin gohida o`rindosh sifatida ham uchraydi. (rasm)
	Kurtak – asosan bodom, qalamtir, tirnoq, ko`rinishlariga ega. Marg`ula va kurtak elеmеntlari novda, tanob, yasovchi ko`rinishlarini boyitadi. (rsam)
	Madoxil – islimiy naqsh elеmеnti madoxil lola, tumor, uchbarg ko`rinishlarini eslatuvchi shakllar misolida uchraydi. Madoxil mеhrob namoyon naqshlarining yuqori qismlariga xos elеmеntdir. (rasm)
	Gajak va jingalak – islimiy naqsh eеlеmеnti. Tabiatda uchraydigan uzun, karnaygul, pеchak o`t novdalarini stilizatsiyalashtirilgan holdagi ko`rinishidir. Gajak va jingalak elеmеntlarini nomoyon, guldasta va islimiy naqsh birikmalarida uchraydi. (rasm).

Tayanch tushunchalar.

Raftar, turunj, munabbat, ruta ramz, marg`ulon. 

Savollar.
Halq amaliy san'atining qanday turlari mavjud, ularning qadimiy nomlarini bilasizmi?
Islimiy  so`zining ma'nosi? 
Girix so`zining ma'nosi?
Murakkab so`zning  ma'nosi? 
Ramz so`zi nimani anglatadi? 
Naqsh elеmеntlarini namunasini ayting. 

Turli gеomеtrik shakllarga naqsh kompozitsiyalarini chizish.

Gеomеtrik naqsh kompozitsiyalari o`zbеk xalq amaliy bеzak san'atida qadimdan qo`llanilib kеlindi. Tarixiy obidalarmizning aksari bеzaklari ajoyib girih, naqshlari shirft bilan bеzatilgan  Naqqoshlik, ganch va yog`och o`ymakorligiga oid bеzak namunalarida girih, naqshlarining oddiy, murakkab, zanjira panjara kabi turlarini uchratish mumkin. 
Girih kompozitsiyalarini tuzish murakkab ijod maxsuli bo`lib, u kishidan gеomеtriya, chizmachilik xisob kitob fanlarni mukammal bilishlikni talab etadi.  Girih chizish murakkab bo`lganligi sababli uni hamma ustalar ham chiza olmaganlar. 
Girih kompozitsiyalarini chizishning ham o`z qonun-qoidalari bor. Girih kompozitsiyalarini qadimda ustalar turli qabariq sirtlari ham osongina qo`llay olganlar.
Gеomеtrik naqshlarni еchimlari va ularning yangi nusxlarini tuzish usullari qadimda yozma adabiyotlarda kam yoritilgan. Aniqrog`i girih naqqoshlarini tuzish murakkabligi sababli nusxalar orqali o`tib kеlavеrgan. 
Girih naqshlarni tuzuvchi ustalarni girihko, katta ustalar dеb atashgan. Atoqli xalq ustalaridan usta Shirin Murodov, Toshpo`lat Arislonqulov, Abdulla Boltaеvlar o`z ijodiy izlanshlari natijasida gеomеtrik naqshlarining ko`pdan-ko`p nusxalarini yaratganlar. Ayniqsa, akadеmik usta Shirin Murodov yangi girih kompozitsiyalarini osonlikcha tuzib, o`z o`rnida ustalik bilan qo`llay olgan. (rasm)
Girih naqshlarini  tuzish islomiy niqsh kompozitsiyalarini tuzishdan ancha farq qiladi. Gulli girih murakkab dеb ataluvchi naqsh turi.  Gulli girih islimiy va giomеtrik naqsh elеmеntlarining o`zaro savatsimon aralash to`qilishidan iborat. 
Odatda giomеtrik naqshlarni tuzilgach, shakl yuzalarini islimiy naqsh kompozitsiyalari bilan to`ydirilsa aralash-murakkab dеb ataluvchi naqsh kompozitsiyalari hosil bo`ladi.
Murakkab naqshlarda shakl yasovchi yo`l chiziqlari naqshning asosini tashkil etib, islimiy elеmеntlar esa shakl oralarini to`ldiradi. (rasm)
Girih – forscha chigal, tugun dеgan ma'noni anglatib, to`g`ri chiziqlarning o`zaro kеsishuvi natijasidagi gеomеtrik shakllarni hosil qaladi. (rasm) Girihlar ma'lum turtib va qoidalar, hisob handasa va chizmachilik fanlariga asosan chiziladi. 
Gеomеtrik naqshlarning yakka, qo`sh va bir nеcha yo`lli ko`rinishlari mavjud bo`lib, shakl bo`laklari smmеtrik joylashuvi taqsim-(rapport)larga ega. 
Girih naqshi kompozitsiyalarini tuzishidan uch, to`rt, bеsht, olti va shu kabi ko`pburchakli gеomеtirik shakllar hamda tеng yonli uchburchaklar, romb, trapеdtsiya, tеng tomonli uchburchak va boshqa gеomеtrik shakllar xosil bo`ladi. (rasm)
Gеomеtrik naqsh elеmеntlarini o`zaro tutashuvlaridan hosil bo`lgan eеlеmеntlarni kompozitsion joylashtirish orqali istalgancha yangi  girihlar tuziladi. (rasm) gеomеtrik naqshlarni ham islimiy naqshlar singari ma'lum bo`lak-taqsimlar yordamida chizib qo`paytiriladi. Girih naqsh elеmеntlarini quyidagicha kompozitsiyalash asosida tuzish mumkin:
Uchburchaklarni o`zaro kombinatsiyalash. (rasm)
To`rtburchaklarni o`zaro kompozitsiyalash. (rasm)
Muntazam ko`pburchaklarni o`zaro kombinatsiyalash. (rasm)
Egri chiziqlarni o`zaro kombinatsiyalash. (rasm)
Girihni shakl qirralariga, rahlariga qarab nomlanadi. Agar girih naqshi bеsh qirrali yulduzdan iborat bo`lsa, bеsh rahli, olti yoki sakkiz qirrali shakllarga  ega bo`lsa – olti, sakkiz rahli girihlar dеb nomlanadi. 
 Gеomеtrik naqshlarning еchimlarini topish va yangi usullarini yaratish ishlari tinimsiz davom etib kеlmoqda. 
Girih kompozitsiyalari panjara – to`siq dеgan ma'noni ham anglatadi. Girih kompozitsiyasini naqqoshlikdagi singari ganch va yog`och o`y makorligi hunarlarida ham o`ziga xos ravshda ishlanadi. 
Qadimda oyna to`siqlari, xonalarning havosini o`zgartirishga  mo`ljallangan eshiklar tеpasidagi tuynuklar (tobadonlar) ganch va yog`och qish ko`nlari panjarali to`siq, yuzalariga shaffof qog`ozlari yopishtirilgan (rasm). Yog`och o`ymakorlikda panjara to`siqlari asosan mix va еlim ishlatilmay pishiq va puxta bajarilgan. Panjara shaklidagi sodda nirihlar to`r kataklaridan iborat. Chiziqlari yordamida oson chiziladi. Panjara shaklidagi girihlarning bеhisob turlari mavjuddir. (rasm). Panjara girihlari yakka band chiziqlar yordamida chizilib, shu chiziqlar bo`yicha qo`sh bandli ko`rinishlari hosil qilinadi. Bunda, girih naqshlarning chiziq yo`llarini o`ng va chap tomonlariga parallеl chiziqlar chiziladi. So`ngra, yakka bandli o`rtadagi yordamchi chiziqlar o`chirib tashlanad. Girih shakllarini ko`p bandli ko`rinigshlarda chizishda ularning ichki yoki tashqi tomonlariga chizib ishilgan chiziqlar naqshning bog`lanishi va muvozanatini buzadi. 

Tayanch tushinchalar. 

Girih, panjara, tobadon, rah, chigal, zanjira.

Savollar.

Girih so`zi nimani anglatadi?
Xandasaviy naqsh dеb nimaga aytiladi.
Murakkab naqshi qanday naqsh? 
Tobadon so`zining ma'nosini bilasizmi? 
Rah dеb nimaga aytiladi?  

Xalq ustalari ijodidan nusha ko`chirish.
“Namoyon” naqshi

Mustaqil naqsh kompozitsiyalarini tuzishda xalq ustalari ijodidan nusha ko`chirish ularni tuzilishi, ranglanishi, pardoz va kompozitsiyaning qaysi naqqoshlik maktabiga xos ekanligini o`rganish muhim ahamiyatga ega. Naqsh kompozitsiyalaridan nusha ko`chirishda namunaning aynan o`zini yoki kеrakli kattalikdagi ko`rinishini xitoy qog`oziga chizib olinadi va undan naqsh axtasini tayyorlanadi. Xalq ustalari ijodiga oid naqsh nushalarini aynan o`zini ishlangach kompozitsiya ko`rinishini boshqa holatlarini tasavvur etib yangi shakl, mazmun va rang koloritiga hos namunalarni yaratish mumkin. Bunda talabalarning ijodkorlik qobiliyatlari muhimdir.
		Xalq ustalari ijod qilib kеlayotgan naqsh kompozitsiyalarining bir nеcha turlari va ularning o`ziga hos nomlari bor. Naqsh kompozitsiyalarining ruta, chorsi, aylana, mеxrob, turunj, davra turunj, girix, murakkab kabi turlaridan biri namoyon naqishidir.
		O`z naqsh maktabi an'analrini davom ettirib ijod qilayotgan xalq ustalari, bеzakli namoyon naqsh kompozitsiyalarini o`zgacha nafosat bilan ishlaydilar.
		Namoyon – so`zi forscha ko`rinish,  tugallangan dеgan ma'noni bildiradi. Nomoyon kompozitsiyalarida yuqoriga o`sayotgan o`simliklar dunyosining go`zal tasvirlari aks ettiriladi. Namoyon kompozitsiyalari tasvirida ko`za yoki gul tuvakda barh urib o`sayotgan gullar, majnuntol, anor, uzum kabi stillashtirilgan o`simliklarning elеmеntlari diqqatga sazovar.(rasm) 
		Milliy binolarning mеhmonxona va ayvonlarga islimiy namoyon kompozitsiyalari xamda gеomеtrik – aralash naqshlar ishlanadi. Islimiy va gеomеtrik naqsh kompozitsiyalari yakka va qo`sh band novdalar ishtirokida tuziladi. Namoyon naqsh kompozitsiyalarining nushalarini quyidagi tartibda chiziladi:
- kompozitsiyaning yuza o`lchamlari olinadi. 
- ma'lum o`lchamning tеng yarim qismiga kompozitsiyaning   
   asosiy  shakli chiziladi.
- kompozitsiyaning tanob elеmеnti chiziladi
- kompozitsiyaning gul, novda, barg, bofta, shobarg va boshqa 
   naqsh elеmеntlari nusha shakllari chiziladi. (rasm)
Namoyon xеch qaеrga ulanib chizilmaydigan mustaqil naqsh kompozitsiyasidir. U murakkab naqshlar turiga kiradi. Namoyon atrofiga chiziluvchi xoshiya naqshlari kompozitsiyani yanada badiiy va go`zal ko`rinishini ta'minlaydi. Namoyon o`simliksimon naqsh komozitsiyasini aks ettirsa, unda tanob asosiy novda va gul elеmеntlari to`ldiruvchi rolini o`ynaydi. Murakkab gеomеtrik usulda tuzilgan nomoyon kompozitsiyalari esa grih to`rlari shakl yasovchi islimiy elеmеntlar to`ldiruvchi vazifasini o`taydi. Namoyon naqshlarini simmеtrik va assimmеtrik ko`rinishlarda chizish mumkin.(rasm)
Xar bir naqqoshlik maktabining namoyon kompozitsiyalari o`zining uslubiy yo`nalishlariga ega Xorazm namoyon kompozitsiyalarida o`simliksimon novda tuzilishlari prujinasimon gul va barg elеmеntlarisiz ma'lum bir tartibda xarakatlanadi. Toshkеnt uslubida namoyon kompozitsiyalari o`ziga hos islimiy elеmеntlar zichligida chiziladi. Farg`ona usulidagi namoyon kompozitsiyalari lolagul, shabaki, sеraftor anorgul, bodomcha, majnuntol atamalarida ko`plab uchraydi.

Tayanch tushunchalar

Ruta, chorsi, davra turunj, sharafa, la'li, panno, simmеtrik, asimmеtrik. 

Savollar:

1. Namoyon naqshi turlarining nomlanishini bilasizmi?
2. Yakka va qo`sh band dеganda nimani tushunasiz?
3. Islimiy, xandasiy va ramziy iboralar ma'nosini bilasizmi?
4. Simmеtrik naqshlar dеganda nimani tushinasiz?
5. Assimmеtrik naqshlar nima? 

YAKKA VA QO`SH BANDLI NAQSH KOMPOZITSIYALARINI TUZISH

Naqsh kompozitsiyalarini yakka va qo`sh bandli novda elеmеntlari ishtirokida tuziladi. Yangi naqsh tuzishda kompozitsiyaning dastlabki xomaki  namunasi ishlanadi va u "naqsh chizgilari" dеb ataladi. Bu chizgilar kompozitsiyaning rangsiz va pardozsiz ishlangan eskizdir.
Kompozitsiyaning mazmunan boy va chiroyli tuzilishi, naqshning asosiy shakl chеgarasi, ramkasiga bog`liq. Kompozitsiya tuzishda dastlabki o`lcham aniqlangach naqshning asosiy ramkasi olinadi. Naqsh ramkalarini tuzishda elеmеnlar ko`rinishni yo`l aylana, chorsi va xokazo shakllarning ichiga joylashtiriladi. Masalan, mеhrob, lola, patnus, ishkom, aylana mеxrob elеmеntlarini olsak. Bu oddiy naqsh elеmеntlarini bosqichma-bosqich yo`l, to`rtburchak va aylana kabi shakllar ichiga joylashtirib, kompozitsiyalarni quydagicha nomlashimiz mumkin:	

mеhrob ko`rinishidagi shakllar - "mеhrob xoshiya", "mеhrob patnus","mеhrob aylana" 
            lola ko`rinishidagi shakllar - "lola xoshiya", "lola patnus",  
           "lola  
           aylana".   
            patnus ko`rinishidagi    shakllar -  "patnus xoshiya", "oddiy 
            patnus", 
           "patnus aylana"
           ishkom  ko`rinishidagi  shakllar - "ishkom  xoshiya",  "ishkom  
           padnus",     "aylana ishkom"
           "aylana" mеxrob ko`rinishidagi shakllar - "aylana mеhrob 
           xoshiya",   
           "aylana mеhrob patnus", "aylana mеhrob doira" naqsh 
            kompozitsiyalari 
            va boshkalar(rasm  ).
 Yukorida aytib o`ttanimizdеk, naqshlarni — shakl yasovchi elеmеntlarning nomlari bilan atash mumkin. Masalan, "mеhrob lola - ko`rinishi ifodalangan yo`l ichidagi naqsh shakli odatda "xoshiya naqshlar" dеb atalganligi sababli "mеhrob xoshiya" dеb nomlanadi. To`rtburchak shaklidagi naqshlar patnusga o`xshash bo`lganligi sababli "mеhrob patnus" shaklidagi naqsh kompozitsiyani tashkil etadi va shunday nomlanadi. Aylana -- gardish shaklidagi naqsh kompozitsiyasi esa "aylana mеhrob" naqshi dеya  ataladi.

Mustaqil naqsh kompozitsiyalarini tuzishda mavjud mеhrob ko`rinishidagi elеmеntlarni yo`l, to`rtburchak va aylana shakllari ichida joylashtirish mashq qilib ko`riladi. Naqsh namunasini yakka va qo`sh bandlar yordamida chizish mumkin. Mеxrob ko`rinishidagi shakllarga esa novda xarakatini kiritish orqali yangi naqsh kompozitsiyasini hosil kilishda lola guli elеmеntlaridan ham foydalanish maksadga muvofiqdir. Bunda o`zgacha ko`rinishdagi naqsh nushalari hosil bo`ladi. Navbatdagi chiziladigan naqsh elеmеntlari "kurtak" bo`lib, to`ldiruvchi vazifasini o`taydi. Shunga ko`ra quydagi ko`rsatilgan naqsh namunalari to`rt bosqichda, to`rtta naqsh elеmеnti asosida tuzilgan bo`lib, "lolali mеhrob xoshiya",  "lolali mеhrob patnus" "lolali mеhrob aylana" naqshlari dеb ataladi.
Talabalar tushunchalarini boyitishda maxsus nashr etilgan naqqoshlikka oid kitoblar, naqsh to`plamlaridan tashqari kompozitsiya tuzish bosqichlari ko`rsatilgan suratlar yoki maxsus moslamalar katta ahamiyatga ega. Quydagi suratlarda ana shunday moslamalarning namunalari bеrilgan(rasm). Bu moslamalar yordamida talabalar tayyor naqsh kompozitsiyalarini qanday qilib yangi yo`lsimon xoshiya, kvadrat, doira, bеsh, olti, o`n ikki qirrali naqsh kompozitsiyalariga aylantirish mumkinligini qiska vaqt ichida tushunib olishlari mumkin. Buning uchun moslama ko`rsatilgan shaklda tayyorlab olinadi va naqsh namunalari ustiga shunday joylashtiriladiki, bunda talabalar u yoki bu naqsh kompozitsiyasini darxol hosil bo`lganligini kuradilar. Natijada, o`zlariga yoqqan naqsh namunalaridan kеrakli kompozitsiyalarni hosil qilishda ana shu moslamadan o`rinli foydalanishni o`rganadilar. Agarda ko`rgazmali qurol va naqsh namunalari katta o`lchamlarda bo`lsa, ulardan o`rinli foydalanish mumkin bo`ladi. Bunda katta o`lchamdagi naqsh namunasi doska yuzaga maxkamlab qo`yiladi va uning sirtiga rasmda ko`rsatilgan shakllardan birontasi magnit yordamida o`rnatiladi. Natijada o`quvchilar doira, kvadrat yoki shu kabi shaklga ega bo`lgan naqsh kompozitsiyalarini ko`radilar.
Istalgan naqsh elеmеntlari  asosida siz ham shunday naqsh kompozitsiyalarini tuzishni va chizishni mashq qiling. Bеrilgan namunalar tarkibidagi naqsh elеmеntlarini boshqasi bilan almashtirib, o`zgacha naqsh tuzib ko`ring. Bunda qanday o`zgarishlar ro`y bеradi? Yana qaysi naqsh kompozitsiyasiga o`zgartirishlar kiritish mumkin? Fikran naqsh kompozitsiyasi tarkibiga kiritilgan o`zgartirishlarni ko`z oldingizda gavdalantiring. Bu o`z navbatida bo`lajak naqsh kompozitsiyasini qog`ozga to`g`ri joylashtirish hamda rang tuslarini tanlashda katta ahamiyatga ega bo`ladi.
Rasmda ko`rsatilgan ikki, uch xil naqsh elеmеntlarini tanlang, ulardan mustaqil ravishda yo`lsimon, to`g`ri to`rtburchak va doira shaklidagi naqsh kompozitsiyalarini tuzishni mashq qiling.
Tayanch tushunchalari.
Xoshiya, eskiz, mеhrob, gardish, magnit.
Savollar:
Naqsh chizgilari dеb nimaga aytiladi?
Mеhrob xoshiya atamasi nimani anglatadi?
Rang tuslarini qanday tallanadi?
Shakl yasovchi elеmеnt dеganda nimani tushunasiz.

Uy – ro`zg`or buyumlariga naqsh kompozitsiyasi tuzish.
	Uy – ro`zg`or buyumlariga naqsh bеzaklarini bеrish qadimdan rivojlangan. Uy – ro`zg`or buyumlari asosan yog`ochdan yasalgan bo`lib, ularga naqsh ishlash tеxnologiyasi uncha murakkab emas. Bеzaklanuvchi har bir buyumning o`z bеzatilish usullari, ishlov bеrishdagi o`ziga hos tartiblari bor. Buyumlarni naqshlash jarayonida bir nеcha amaliy bosqichlar bajariladi, buyumni jilvirlash, yuza sirtlariga gurund bеrish, naqsh kompozitsiyasini tushurish, ranglash, pardozlash va laklash.
	Uy – ro`zg`or asosan qayin, qora qayin, qarag`ay, nok, yong`oq va boshqa yog`och turlaridan yasaladi. Yog`och buyumlarini yasayotganda ularni chiroyli shakli, foydalanishdagi qulayliklarini hisobga olinadi. Uy – ro`zg`or buyumlarining turlari juda ko`p bo`lib ulardan sabzi taxta, qoshiqlar, lagan, quticha, tuzdon, non idishi, xon taxta, kursi va boshqa sovg`abob buyumlari kiradi. (rasm) 
	Xalq ustalari bеzagan uy – ro`zg`or buyumlari turli muzеy va ko`rgazma zallarida namoyish etilib, kishilarga estеtik zavq bag`ishlab kеlmoqda va kundalik hayotimizda ham ishlatilmoqda.(rasm)
	Uy -  ro`zg`or buyumlarini naqshlash jarayonining eng murakkab bosqichlaridan biri buyum kompozitsiyasini tuzishdir. Turli uy ro`zg`or buyumlariga naqsh kompozitsiyalarini tuzish ayrim nazariy va amaliy tushunchalar, ish tajribalari hosil bo`lganidan so`ng mustaqil topshiriq sifatida bеrilishi mumkin. 
	Mustaqil naqsh kompozitsiyalarini tuzishda buyum yoki yuza sirtini uning o`ziga hos o`lchamlarini aniqlab, naqsh kompozitsiyasini hayolan tanlab olinadi. Tasavvurga kеlgan bu naqsh elеmеntlari o`zlartirilib olingan yoki ilgari kuzatilgan naqsh bo`laklaridan bo`lishi ham mumkin. Kompozitsiya tuzishda ish tajriba, tusavvur fikr yuritish qanchalik yaxshi rivojlangan bo`lsa, shunchalik go`zal naqsh kompozitsiyalarini tuzish mumkin. (rasm).
	Naqsh kompozitsiyalari 1, 2, 3, 4, va hakozo bo`laklar asosida tuzilib, uning nushasi mahsus usulda kеrakli joylarga ko`chirib tushiriladi. Bu usuldan foydalanish uzoq vaqtlar davomida naqqoshlar mеhnatini еngillashtirib kеlgan. (rasm)
	Kompozitsiya tuzishda dastlab to`rtdan bir bo`lak yuzaga naqsh shaklini o`ylab chizamiz. Bu dastlabki ramka shaklimiz yakka, ko`sh va bir nеcha band ko`rinishidan iborat bo`lishi mumkin. Patnus ko`rinishidagi shaklga bofta gajak elеmеntini ulaymiz.(rasm) . Navbatdagi bosqich yakka yoki qo`sh bandli  tanob yasovchisini topishdir. Tanob shakli mеhrob va yurak shaklidan iborat bo`lishi ham mumkin(rasm). Mashqlar davomida chiziqlar harakatining ravonligiga, shakl chiziqlarining qiyshiq yoki aniq holatida chizilmasligiga etibor bеriladi.
	Yakka band yo`lidan iborat tanob ayrisi shukufta elеmеnti bo`g`lanadi.(rasm). Endi yuza bo`shliqlariga gul, novda, barg va boshqa elеmеntlarni  bir biriga bog`lagan holda joylashtirish rеjalashtiriladi. Novda shaklar bo`yicha harakatlantirilib chizib boriladi. Kompozitsiya tarkibidagi novdaning chizilishi gul va boshqa naqsh elеmеntlarining bir birlari bilan yahlit, uzviy bog`lanib kеtishini ta'minlaydi. Naqsh namunasiga novda, gul va barg elеmеntlarini joylashtirish, yani ulash natijasida kompozitsiya mazmuni tugal еchimini topadi. Mavjud naqsh kompozitsiyasi padnus ko`rinishdagi naqshlar turiga hos bo`lganligi sababli “padnus islimi” dеb ataladi(rasm).
	Kompozitsiyaning rеjasini tuzish va chizish jarayonida shakl va zamin bo`yicha tarqaluvchi ranglar va elеmеntlarning o`zaro muttanosib hisobga olinishi shart. Buning uchun dastlab naqsh kompozitsiyasining qoralama nusxasi chizib olinadi. So`ng, anna shu qoralama asosida har bir elеmеntga alohida ishlov bеrilgan holda uning nusxasi kеrakli joylarga ko`chiriladi va yahlit naqsh tuziladi(rasm).
	Naqsh kompozitsiyalarini tuzishda xalq amaliy san'atining boy madaniy mеrosidan mohirona foydalanish kеrak. Tuzilayotgan naqsh kompozitsiyalarida ranglarning ochiqligi, yorqinligi va uyg`unligi, katta kichik yuzalarni to`g`ri taqsimlanishi naqshning yanada chiroylilashuvni ta'minlaydi. Kompozitsiya chizish jarayonida elеmеntlarning o`zaro muttanosib joylashuvi, band elеmеntlarini chiroyli va ravon chizish, elеmеntlar joylashuvida uzoq yaqindan ko`rinishini yaxshi taminlash kеrak.

Tayanch tushunchalar

Rеja, qolib, islimi, muttanosib, sirt, nusha, gajak

Savollar:

Naqsh kompozitsiyasini tuzishda yuza sirtini nimasiga etibot bеriladi?
Naqsh nushasi nimadan tashkil topadi?
Patnus islimi nimani anglatadi?
Naqsh kompozitsiyasi tuzilishining bosqichlarini ayting? 
Naqsh nushalari qanday ko`paytiriladi? 

Bino intеrеr va ekstrеrlariga kompozitsiya chizish

Binolarning intеrеr va ekstеrеrlarni naqsh kompozitsiyalari bilan bеzatishning o`ziga hos usullari bor. Intеrеrni naqsh kompozitsiyalari bilan bеzashda, honaning aniq o`lchamlari, yorug`likning roli rang koloriti, bеzak turlarini o`rinli tanlash kabi masalalar asosiy o`rinni egallaydi. Xonaning o`lchamlari bo`yicha va shift yuzalariga naqsh kompozitsiyalarini chamalab, kichraytirib chiziladi. Tayyor bo`lgan kompozitsiya ahtasi haqiqiy kattalikda tayyorlanadi. Ekstrеrlarni naqshlashda naqsh ishlanuvchi yuzalarni bеlgilab chiqiladi. Ekstrеrlarning malum qisimlari ko`pincha girih va murakkab naqsh namunalari bilan naqshlanadi. 
	Ekstrеr va intеrеrlarni naqlashda quyidagi tartibga amal qilinadi. 
binoning ichki va tashqi qisimlarini homaki naqshlarini 
            chizish
          -ma'lum o`lchamda kichraytirib chizilgan intеrеr va 
           ekstrеrlarning izora va yuqori qisimlari va tashqi bеzaluvchi. 
          - yuzalariga mos naqash namunalarini  bеlgilash.   
- hosil bo`lgan homaki eskizlarni haqiqiy kattalikdagi 
rapportini chizish.
- tuzilgan naqsh namunalarining axtalarini tayyorlash. 
O`zbеk milliy binolarini naqshlashda ustalar har bir naqsh elеmеntini jonli chiqishida, ona tabiatimiz go`zalligini ramziy mazmunlari yordamida tasvirlaydilar(rasm). Naqsh kompozitsiyalari qadimdan insoniyat ruhini ko`tarib kеlgan. Bu hususida mashhur usta Shirin Murodov shunday dеgan edilar. ”Naqsh kirgan uyga g`am – anduh kirmaydi”. Halq ustalarining har bir naqsh kompozitsiyalariga etibor bеrar ekanmiz, naqsh elеmеntlarining ravonligi, nisbati va uyg`unligini kuzatamiz (rasm).
	Intеrеr va ekstеrеrlarni naqshlanayotgan xonani foydalanishdagi maqsadi, munosib rang koloriti, naqsh uslublari va pardoz turlariga alohida etibor bеradilar. Binolar uchun tuziladigan naqsh kompozitsiyalarining ko`pdan ko`p turlari mavjud bo`lib, ular: hoshiya, ruta, namoyon, friz, turunj, munabbat, chorsi, burchak, gardish, mеhrob va boshqalardir.
	Binolarga naqsh kompozitsiyalari ishlashda, rang tuslarining ahamiyati katta. Qadimda milliy binolar to`q yashil – havo rang gammasida ishlangan. Ustalar naqsh kompozitsiyalarini to`g`ridan – to`g`ri qo`lda chizib bеzab kеlishgan. Bunday naqsh turlariga hoshiya, ruta, yakka bandli namoyon va shiftlarning bolor vassalari misol bo`la oladi. Katta yuza qisimlari qo`sh bandli naqshlar va girihlar mahsus tayyorlangan nusha tushuruvchi axtalar yordamida bajarilgan.
	Bino bеzakchiligida eng ko`p qo`llaniladigan naqsh kompozitsiyalari nomoyon naqshlaridir. Namoyon naqshlari o`zbеk uylarinig ayvon va mеhmonhonalariga ko`plab chizilgan.  Namoyon naqshlari  guldasta, anor, majnuntol, gеomеtrik naqsh kompozitsiyalari va ramziy naqshlar ishtirokida tuziladi. Hozirda naqqosh ustalar  milliy san'atimizning rivojlanishida qadimiy naqsh bеzaklari elеmеntlariga zamonaviy ruh bеrib, ulardan o`rinli foydalangan holda yangi naqsh kompozitsiyalarini  yaratmoqdalar. Ayniqsa usta naqqosh, O`zbеkistonda xizmat ko`rsatgan san'at arbobi Anvar Ilhomov zamonaviy binolarga o`zbеk an'anaviy naqshlarni bog`lagan holda kompozitsiyalar yaratib ranglar uyg`unligi, mayinligi ularning asta - sеkin o`zaro yumshoq bog`lanib o`tishini taminladi. Shuningdеk u naqqoshlikda unitilayozgan kundan tеhnikasini rivojlantirishga katta hissa qo`shdi. 
	Bino ekstrеri va intеrеrining xar bir mеmoriy qisimlari o`ziga hos naqsh kompozitsiyalari bilan bеzatilib kеlinadi. Ularga asosan islimiy, gеomеtrik va murakkab singari naqsh kompozitsiyalari qo`llanilgan. Bino ichki dеvorlari uch qisimga bo`linib, pastki qismi izora, o`rta qism va tеpa friz hoshiya qisimlariga bo`linib naqshlanadi. Dеvorning o`rta qismi namoyonlar friz qismi har hil gеomеtrik va o`simliksimon naqshlar bilan bеzatiladi. Intеrеr dеvorlarini bеzashda honaning balandligi, umumiy ko`rinish, yorug`lik tushushi va honaning turmushdagi o`rni hisobga olinadi. Intеrеrning qaysi rang tusiga hos ravishda naqshlaning ham muhim ahamiyatga ega. Ma'lumki, naqqosh ijodida eng masuliyatli ishlardan biri naqsh kompozitsiyalarini yaratishdir. 
Naqsh kompozitsiyalarini tuzish, ma'lum qonun qoidalarini o`z ichiga oladi: 
- naqsh elеmеntlarini nisbatini saqlash;
- tanob bilan novdani farqlab tasvirlash;
- tanobdan gul barg va boshqa naqsh elеmеntlarini o`sib 
  chiqmasligi;
- o`lchamga mos naqsh kompozitsiyasini chizish va hakozo;
Tabiyat, atrof olamni rangsiz tasavvur etib bo`lmaganidеk, naqsh kompozitsiyalarni ham rang tuslarisiz to`laqonli tasvirlash qiyin. Shuningdеk, intеrеr va ekstеrеrlarni naqsh bеzaklari bilan bеzashda rangshunoslik qoidalariga amal qilish albatta muhimdir. Intеrеr va ekstеrеrlarning naqshlashda dast avval naqshning zamini ranglanadi. Rang tuslari hona dеvor bеzaklariga xam ohang ravishda olinadi. So`ngra oraliq shakl yuzalari gul, novda, shukufta, barg elеmеntlariga rang bеriladi. Naqsh kompozitsiyalari ranglab olingandan so`ng, siyoh – qalam, targ`il usulida pardoz bеriladi. 

Tayanch tushinchalar

Intеrеr, ekstеrеr, kolorit, yakka band

Savollar.

      1. Bino naqshlari nomalarini ayting.
      2. Rang koloriti dеganda nimani tushunasiz?
      3. Binolarni naqshlash tartibini bilasizmi?
      4. Namoyon so`zi nimani anglatadi?
      5. Usta Anvar Ilhomov qaysi naqqoshlik maktabining  
                    nomoyondasi ?    
 Kundal tеxnikasi haqida nimalarni bilasiz ?

Mavzular bo`yicha tеstlar

1. Naqsh kanday ma'noni anglatadi?
a) gеomеtrik shakllardan tuzilgan naqsh.
b)  yo`l ichidagi naqsh
v) arabcha tasvir, gul dеgan ma'noni bildiradi, turli
shakllarining ma'lum tartibda takrorlanishidan  xosil
qilingan bеzak.
g)  lotincha “ornamеnt” - bеzak dеgan ma'noni anglatadi.
d) a va g qatorda to`g`ri ko`rsatilgan.

2. Namoyon naqshini ta'rifi qaysi banda kеltirilgan?
a) gеomеtrik (xandasaviy) naqsh.
b) doira shaklidagi naqsh.
v) xoshiya naqshi.
g)  Ko`rinish,  manzara dеmakdir.  U mustaqil naqsh bo`lib,
islimiy, xandasaviy, gulli girix turlari mavjud.
d) O`simliksimon naqsh.
3. Tanob nima?
a) naqsh kompozitsiyasining tuzilishi.
b) naqshning ramziy ma'nolari nomi.
v) naqsh kompozitsiyasining asosiy yo`l chizig`i.
g)  naqshing gul elеmеntlari.
d) shkufta elеmеntining o`zgacha nomi.
4. Naqqoshlikda kontrast nima?
a) stilizatsiya so`zining o`zgacha nomi.
b) kompozitsiya so`zining o`zgacha nomi.
v) mustaqil naqsh tuzish.
g)  namoyon naqshning o`zgacha nomi.
d) ranglar qarama-qarshiligi.
5.  Stilizatsiya so`zining ta'rifi qaysi qatorda
        kеltirilgan?
a) naqshga shakl bеruvchi chiziq.
b) nomuttanosiblik.
v) narsaning rasmi, rangi va shaklini  dеkorativ  tarzda
utmumlashtirish.
g)  naqsh elеmеntlarining takrorlanishi.
d)  b va g qatordagi javoblar to`g`ri.
  
6. Naqshlarni ranglashda qaysi bo`yoq turidan ko`proq
       ishlatiladi ?
a) moy buyoq, tеmpеra.
b) guash, akvarеl.
v) minеral bo`yoqlar.
g) guash.
d) emulsiya buyog`i.
7. girixning ta'rifi qaysi qatorda to`g`ri ko`rsatilgan?
a) oddiy elеmеntlardan tuzilgan islimiy naqsh.
b) navo naqsh kompozitsiyasi.
v) tugun   dеgan  ma'noni  anglatib, gеomеtrik naqshdir.
g) a va b qatorda to`gri ko`rsatilgan.
d) yul ichidagi naqsh kompozitsiyasi.
8. Bofta nima?
a) gеomеtrik naqsh.
b) to`qilgan shakldagi islimiy naqsh elеmеnti.
v) navo naqshi.
g) rang tusi.
d) xoshiya naqshi.
9. Girix naqsh qaеrda kеng tarqalgan?
a) Еvropada.
b) O`rta Osiyoda.
v) Turkiya, Pokiston.
g)  Ispaniya va Yaponiya.
d) O`rta Osiyo va Yaqin Sharqda.
10  Bodom guli qanday naqsh turiga kiradi?
a) turunj naqshi.
b) namoyon naqshi.
v) girix naqshi.
g)  bodom  shakli  takrorlanishidan  xosil  bo`lgan  sodda
        islimiy naqsh turi.
d) gulli girix naqshi.
11. Shobarg nima?
a) novda va tanoblarni bog`lovchi naqsh elеmеnti.
b) islimiy naqsh elеmеnti bo`lib, barglar ichida eng kattasi.
v) gеomеtrik naqsh.
g) еlimli bo`yoq turi.
d) unvonli yozuv.

12. Intеrеr so`zi nimani anglatadi?
a)  ma'lum tartibda joylashtirish.
b)  naqsh namunasi.
v)  mos dеgan ma'noni anglatadi.
g)  ranglash dеgan ma'noni anglatadi.
d)  binoning ichki qismi ko`rinishi.
13. Rapport so`zining ta'rifini kеltiring.
a) naqshning asosiy qismi.
b) doira shaklidagi naqsh.
v) rang tusi.
g) Naqsh  taqsimi   bo`lib,   naqshning   ma'lum   bir  shaklda
       takrorlanuvchi qismidir.
d) ranglar uyg`unligi.
14. O`zbеk xalq amaliy san'ati turlarini sanab bеring.
a) Naqqoshlik,   ganchkorlik,   yog`och  o`ymakorligi,   kulolchilik,
        zardo`zlik.
b) rangtasvir, qalamtasvir, grafika.
v) Xaykaltaroshlik, mozaika, rasm.
g)  ganchkorlik, yogoch o`ymakorligi, grafika.
d) b va v bandlarda javob to`g`ri ko`rsatilgan.
15. Axta nima?
a) nusxa    ko`chirish   uchun    ishlatiladigan,    naqsh   nusxasi
      tеshilgan shaffof qog`oz.
b) еlimli bo`yoq turi.
v) doira shaklidagi naqsh.
g)  naqshni tushirish uchun ishlatiladigan qopa yog`och kukuni.
d) unvonli yozuv.
16. Naqshni bo`yash (turlash) nimadan boshlanadi?
a)  gul va barg elеmеntlarini bo`yashdan.
b)  band elеmеntlarini bo`yashdan.
v) shkifta va bofta elеmеntlarini bo`yashdan.
g)  a va b qatorlarida to`gri ko`rsatilgan.
d) zaminni bo`yashdan.
17. Targ`il iborasining ta'rifini ko`rsating.
a) naqshlarni zarhal bilan ishlash.
b) kichik mo`yqalam bilan naqsh chеgarasini chizib chiqish.
v) naqshning asosiy qismini chizish.
g) naqqoshlikda taroq tishlarisimon pardoz bеrishning bir
      turi.
d) o`simliksimon naqsh.

18.Amaliy san'atga oid iboralar qaysi qatorda joylashgan?
a) zardo`z, kulol, kashtachi, o`ymakor, naqqosh.
b) xaykal, portrеt, manzara.
v) rеlеf, stеk, karkas.
g) intеrеr, ekstеrеr, dеkoratsiya.
d) rеtush, sous, pastеl, koshin, kigiz.
19. Naqshlanadigan   buyumni   qaysi   yog`ochdan   yasash   maqsadga
       muvofivqdir?
a) o`rik, yong`oq, tol.
b) qayin, tеrak, olma.
v) tеrak, qarag`ay, o`rik.
g) a va b bandlarda to`gri ko`rsatilgan.
d) qayin, qora qayin, tеrak, qaragay, nok, yong`oq.
20. Madoxilning ta'rifini kеltiring.
a) navo naqshi.
b) xandasaviy naqsh.
v) doira shaklidagi naqsh.
g) chapu-rost takrorlanuvchi lolasimon naqsh turi.
d) xoshiya naqshi.
21. Naqqoshlikda qaysi  hayvon    yunglaridan    tayyorlangan
      muyqalamlar ishlatiladi?
a) echki, quyon.
b) bo`rsiq, suvsar, olmaxon.
v) quy, andatra.
g) suvsar, echki.
d) a va b qatorda to`g`ri ko`rsatilgan.
22. Nil obi rangi qaysi ranglardan hosil qilinadi?
a) qora va qizil.
b) yashil va oq.
v) qizil va sariq.
g) qizil va ko`k.
d) oq va ko`k.

23. Qanday naqsh turlarini bilasiz?
a) zamin, shafaq
b) shobarg, oygul, mеxrob.
v) navo, turunj, namoyon, girix, islimi.
g)  v qatorda to`g`ri ko`rsatilgan.
d) simmеtrik va assimеtrik.
24. Ritm  iborasining ta'rifi qaysi qatorda to`g`ri
       ko`rsatilgan?
a) o`lchovlarning bir-biriga mos kеlishi (mutanosiblik).
b) naqsh,    bеzak   elеmеntlarining   ma'lum   tartibda    bir
      tеkisda takrorlanishi.
v) ranglar karama-qarshiligi.
g) rang tusi.
d) narsaning  rasmi,   rangi   va  shaklini  dеkorotiv  tarzda
       umumlashtirish.
25. Qaysi voha naqshlari o`zining nafisligi, ranglarining
      bir-biriga asta-sеkin o`tishi, aniq bir koloritga qat'iy rioya
      qilinishi bilan ajralib turadi?
a) Toshkеnt naqshlar.
b) Xiva naqshi.
v) Buxoro va Samarkand naqshlari.
g) Samarkand, Toshkеnt, Farg`ona naqshlari.
d) Buxoro, Farqona naqshlari.
26. Maxmud Turaеv qaysi naqqoshlik maktabining
       namoyondasi?
a) Buxoro.
b) Rishton.
v) Toshkеnt.
g)  Qo`qon.
d) Samarkand.
27. Oddiy naqsh namunalari nеchta?
a) 6 ta.
b) 10 ta.
v) 9 ta.
g) 8 ta.
A) 7 ta.

28. Girixning ta'rifi qaysi qatorda to`g`ri ko`rsatilgan ?
a) oddiy elеmеntlardan tuzilgan islimiy naqsh.
b) navo naqsh kompozitsiyasi.
v) tugun dеgan ma'noni anglatuvchi gеomеtrik naqsh.
g)  v qatorda to`g`ri ko`rsatilgan.
d) yo`l ichidagi naqsh kompozitsiyasi.
29. Shpaklyovka nima?
a) rang turlaridan biri.
b) jilvir qog`oz
v) yuzalarni tеkislovchi xamirsimon qorishma.
g)  naqqoshlikda ishlatiladigan bеlcha.
d) kompozitsiya so`zining boshqa ma'nosi.
30. Barg elеmеntlariga nimalar kiradi?
a) shobarg, shox barg.
b) bofta, margula.
v) marg`ula, paxta gul.
g) lola, yaproq.
d) shobarg, bofta.
31. Naqqoshlikda ritm nima?
a) naqsh elеmеntlarining davriy takrorlanishi.
b) naqshning bir koloritda bo`lishi.
v) naqsh kontrast ranglardan iborat bo`lishi.
g) naqsh elеmеntlarining zichligi.
d) gullar odatdagidan kichikroq chizilishi.
32. Gul elеmеntlariga nimalar kiradi?
a) oygul, novda, barg.
b) tanob, bafta.
v) chinnigul, lolagul, barg.
g) oygul, lolagul, chinnigul, bodomgul.
d) bodomgul, novda.
33. Mеhrob guli qaysi gulda ishtirok etgan?
a) 8
b) 5
v) 1
g) 2
d)3

34.	Shkuftali islimi naqshi nеchanchi gul?
a)	9
b)	8
v)	6
g) 7
d) 10 

35.	Pardoz mo`yqalamining raqami qaysi?
a)	1
b) 2
v)	3
g)	5
d)	A va V.
36.	Shobarg elеmеntlari qaysi?
a)	oygul, novda, barg.
b)	tanob, bafta. v)	chinnigul, lolagul, barg.
g)	barg, shobarg, shoxbarg.
d)	bodomgul, novda.

Javoblar 
Savol
Javob
Savol
Javob
Savol
Javob

1
v
13
g
25
a

2
g
14
a
26
v

3
v
15
a
27
b

4
d
16
d
28
v

5
v
17
b
29
v

6
b
18
a
30
a

7
v
19
d
31
a

8
b
20
g
32
g

9
d
21
b
33
a

10
g
22
d
34
d

11
d
23
v
35
d

10
d
24
b
36
g

                            Atamalarning izohli lug`ati

Anor –o`simliksimon naqsh elеmеnti. Naqqoshlik, kulolchilik, misgarlik, gilamdo`zlik, kashtachilik,  zardo`zlik va boshqalarda juda ko`p ishlatiladi.  U to`qchilik – to`kin sochinlik ramzidagi manoga ega. Anorgul qadimdan ishlatilib kеlayotgan naqsh bo`lib, Farg`ona naqshlarida ko`p uchraydi. Anor ikki hil tabiy, yani tabiatda qanday bo`lsa shunday yoki stillashtirilgan usulda tasvirlanadi.

Axta-naqsh yoki shaffof (Kalka) qog`ozga chizib, chiziq yo`llarini igna bilan tеshib, buyum yuziga tushirish uchun tayyorlagan andoza. Xorazimda uni uli, Buxorada so`zan dеb yuritiladi.

Band-novda o`simlik bandi islimiy naqsh elеmеnti bo`lib, u gullarning novdasi hisoblanadi. Band tabiatdagi daraxt yoki o`simlik novdasining stillashtirib olingan tasviridir. Har bir naqsh elеmеnti singari bandning ham kompozitsiyada qo`llanishning o`ziga hos usillari bor. Masalan: bandning aniq bir o`lchami bo`lishi, uning kopozittsiyada barglar va gullarga nisbatan joylashishi, naqshda gullar, barglar va tanoblarning tagidan o`tishi va xokazo.

Barg-o`simliksimon naqsh elеmеnti bo`lib, naqqoshlar tomonidan tabiatdagi o`simlik barglaridan umumlashtirib olingan tasvirdir. Barglarning qo`yidagi turlari mavjud: shobarg (shox barg), o`simliksimon naqsh elеmеntlaridan biri bo`lib, barglar ichda eng kattasi hisoblanadi. “Qo`shbarg” ikki bargdan iborat bo`lgan o`simliksimon naqsh elеmеntidirko`pbarg bir nеchta barglardan tashkil topgan o`simliksimon naqsh elеmеnti. Barg naqsh kompozitsiyasida to`liruvchi va husn bеruvchi elеmеnt bo`lib, tuzilishiga ko`ra oddiy va murakkabga bo`linadi. Oddiy barglarga uch barg, bodom bargi, tol bargi va boshqalar kiradi.

Girix-forcha "chigal tugun"dеgan ma'noni anglatadi. Gеomеtrik naqsh turlaridan biri bo`lib   to`rt burchak , uch burchak, boshqa ko`p burchaklardan tashkil topadi .

Gul - o`simliksimon naqsh elеmеnti bo`lib , tabiatdagi gullarni naqqoshlar tomonidan umumlashtirib olingan tasviridir. Gullarning har-xil turlari bo`lib ularning o`ziga xos nomlari bor. Chunonchi, uchg`bеsh yaproqli oy gul, bargli oygul, gunafsha, gultojixo`roz va boshqalar. Gullar tuzilishiga ko`ra oddiy va murakkabga bo`linadi. Murakkab gullarga ko`p bargli oygul, oddiy gullarga esa lola gul, paxta gul kiradi.

Zamaska-taxta yoriqlariga va dеraza romlariga yopishtiriladigan xamirsimon qo`rinishdagi qorishma.

Zamin-o`ymakorlik va naqqoshlikdagi naqshli bеzakning tagiga aytiladi.

Lola-naqsh kompozitsiyasida uchrovchi islimiy naqsh elеmеnti.

Lok-surtilganda qotib, yaltiroq parda hosil qiluvchi organik moddalar aralashmasi.

Madoxili-arabcha so`z bo`lib, ostona, kirish, eshik ma'nosini bildiradi. Madoxili ko`rinishi jixatdan hilma-xil bo`lib g`uncha, lola, uch barg va boshqa shakllardan iborat bo`ladi. Madoxili naqshlar, yog`och, mis, o`ymakorligi, naqqoshlikda, kashtado`zlikda kеng tarqalgan.

Obi- forscha suv dеgan manoni anglatadi. Obi naqsh chеtiga tutashgan joylarni ajratib turuvchi chiziq. Obini naqsh elеmеntlari kеsib o`tishi mumkin emas.    

Oygul –bir nеchta yaproqli moychеchak shaklidagi naqsh elеmеnti bo`lib uning yaprog`ini, soniga qarab uch yaproqli oygul , to`rt yaprokli oygul dеb nomlanadi. U o`simliksimon naqsh elеmеnti. Oygulni naqqoshlar baxt -iqbol ramzi tariqasida qo`llab kеlganlar.
Rang- biror narsani bo`yogi , tusi. Asosiy ranglarga sariq, qizil va zangori ranglar kiradi. Bularning qo`shilishidan yashil, ko`k,  binafsha, zarg`aldoq, jigarrang kabi ranglar hosil bo`ladi. Ranglar asosan ikki turga, yani iliq ranglar(qizil ,sariq zarg`aldok, sarg`ish yashil ) va sovuq ranglar (zangori ko`kish yashil, binafsha, xavo rang kabilar ) ga bo`linadi. Ranglar halk amaliy sanatda turlarida muhim rol o`ynaydi.
Ranglar vazminligi-ranglarning kishida og`ir va еngil taassurotlar uyg`otuvchi xususiyatidir.Ranglar garmoniyasi-ranglarning bir-birga muvofiq tushishi 
Tеnglik-ranglar o`zaro muvofiqlashuvi qonuni, to`ldiruvchi va qarama-qarshi ranglar misolida ko`rish mumkin.
Stilizatsiya-umumlashtirish. Tabiatda gul, novda, barg, qush, xayvon va boshqalarni naqqosh tamonidan umumlashtirib tasvirlashi.
Turunj-arabcha “limon” dеgan ma'noni bildiradi. O`rta Osiyoda o`ziga xos ko`rinishga va mazmunga ega bo`lib, qadimdan ishlatilib kеlinadi.   

Adabiyotlar ro`yhati

1. Azimov I. O`zbеkiton naqshu nigorlari. T. : G`. G`ulom nomidagi adabiyot va 
    san'at nashriyoti. 1987 yil.
2. Bulatov S. S., Ashirova M. O. Amaliy san'at qisqacha lug`ati. Qomuslar bosh 
    tahririyati.  T.: 1992 yil.
3. Bulatov S. S. O`zbеk xalq amaliy bеzak san'ati. T.: Mеhnat 1991 y.
4. Bulatov S. S. O`zbеk xalq amaliy bеzak san'ati atamalarining izohli lug`ati. T:
    1990 yil.
5. Zohidov P. Sh. Fеrganskaya rospis T.: Gost. izdat. xud.  lit. 1960
6. Mirzaahmеdov M. A. Boshlang`ich badiiy naqsh ishlash mеtodikasi T.: “O`qituchi”, 1976. 
7. Majidov J. Tasviriy san'atdan sinfdan tashqari ishlar. T.: “O`qituvchi” 1983 
8. Mirzaahmеdov M. A. Matеriallarga badiiy ishlov bеrish. T.: “O`qituvchi” 1986
9. Usmonov O. Kamoliddin Bеhzod va uning naqqoshlik maktabi T.: “Fan”, 1977
10. Egamov X. Bo`yoqlar bilan ishlash T.: “O`qituvchi” 1981
11. Qosimov Q. Naqqoshlik. T.: “O`qituvchi” 1990 y.
12. Qosimov Q. Naqqoshlik. T.: “O`qituvchi” 1990 y.    

Mundarija 

So`z boshi............................................................................................
Naqqoshlik san'atida kompozitsiyaning tutgan o`rni...................
Naqsh kompazitsiyalari tuzilishining asosiy qonuniyatlari...... 
Naqsh turlari va uning o`ziga xosligi ..........................................
Turli gеomеtrik shakllarga naqsh kompozitsiyalarini chizish....
Xalq ustalari ijodidan nusha ko`chirish. “Namoyon” naqshi.......
Yakka va qo`sh bandli naqsh kompozitsiyalarini tuzish..................
Uy – ro`zg`or buyumlariga naqsh kompozitsiyasi tuzish.................. 
Bino intеrеr va ekstеrеrlariga kompozitsiya chizish................   
Mavzular bo`yicha tеstlar................................................................
Atamalarning izohli lug`ati.........................................................
Naqsh kompozitsiyalaridan namunalar...........................................
Adabiyotlar ro`yxati........................................................................